Atomun içi dışı farklı mı?

Atomun içi dışı farklı mı diye soruyoruz. Böylece atom denen şeyin dış sınırları olduğunu kabul etmiş oluyoruz. Ya atomun sınırları yoksa?

Antik devirlerin atom iddiası ve kelamcılar

Antik devirlerin atom iddiası onların modernleşme çabasının ürünü olarak ortaya çıktı. Spirtüel kavramlara karşı maddi bir tez ileri sürüldü. Bölünemeyecek kadar küçük parçalar var ya, madde işte onlardan oluşmuş, yaratılmış değil, dendi. Başlangıcı, asırlar içindeki evrilişi ve günümüzde bilinen şekliyle atom maddi bir varlık kabul edilir. Buna rağmen bazı dönemlerde manevî yorumlar da yapılmış. Meselâ, bölünemiyorsa eğer, tanrı varlığına delildir, diyenler olmuş.

Acaba Müslüman bilginler arasında eski Yunan’dakine benzer bir atom görüşü var mıydı?  Bu soru ile yola çıkanlar “kelamcı” denilen İslam bilginlerine rastlar. VIII. yüzyılda başlayan akılcı olma çabası “Mutezile ekolü” adı altında epey çırpınmıştır. Bu bilginler atom kelimesini kullanmamış ama “zerre, cevher” gibi “en küçük, varlığın değişmeyen esas mayası” manalarına gelen kelimeler kullanmışlar. Onları eleştiren batılı ilahiyatçılar ise “bizim atom modelini kendi inançlarını ispatlamak için kullanmışlar” suçlamasında bulunuyorlar.

Atomun yapısı kimi ilgilendirir?

Atomun yapısı hangi bilim dalını ilgilendiriyor diye başlayan konuşmalar, kader bahsi gibi çıkmaza girer, bir yere varamazsınız. Daha fizik ile kimya anlaşamamışken ve matematik ile istatistik en zorlu denklemler ile alana girmişken, birden felsefe ile ilahiyatçıların da aynı konuyu 2500 yıldır tartışmakta olduğunu görürsünüz. Sebep? Atomun yapısı aydınlanırsa maddi varlık bilinmiş olacak. Biz de atomlardan oluştuk ya, böylece kendimizi tanımış olacağız. Yani, soru basit değil, kendi öz varlığımızla ilgili.

Atomun içi dışı farklı mı?

Atomun minik bir küre şeklinde mi, yoksa esneyip genişleyen bir yapıya mı sahip olduğu konusunda farklı görüşler söylenmiş. Aynı soru atomlar arası boşluk için de geçerli. Atomlar arasında kesintili bir boşluk mu yoksa uzayıp genişleyen bir boşluk mu var? Atomlar üst üste binip sıkıştığında aralarda atomdan küçük boşluklar kalır mı? En küçük yapı atom ise atomdan küçük bir hacim var olmamalıdır. Buradaki gel-git fikirleri aşabilmek için kesintili olan atomlar-boşluklar kavramı yerine genişleyen-sürekli ortamlar kavramı ileri sürülmüş.[1]

Şimdiki atom modelinde çekirdek ve etrafında elektronlar var. Atom kütlesini çekirdek oluşturuyor ve elektron kütlesi ihmal edilecek kadar az. Atomun kimliği çekirdekte belirleniyor, elektronun ise atom kimliği açısından değeri yok. Şöyle; demir atomu ile bakır atomunu farklı kılan şey çekirdekleri. Çevrelerinde dönüp duran elektronlar ise hep aynı, demirinki ile bakırınki farketmiyor.

Elektronların çekirdekten ne kadar uzakta olabileceği bir olasılık formülüne bağlı. Bu formüle göre çekirdekten uzaklaştıkça elektrona rastlama ihtimali azalmaktadır. Formüle bir sınır koyarsak, mesela % 80 ihtimalle elektrona rastlanabilecek bölgeyi belirleyelim dersek, işte o zaman resimdeki gibi küre (ya da başka şekildeki hacimlerin) görüntüsü bulunuyor. Milyonda bir ya da daha küçük ihtimalle elektrona rastlayabileceğimiz bölgeyi bulmak istersek işimiz sarpa sarıyor. Çünkü ihtimal azaldıkça küre büyüyor. Bu durumda, resimde görülen atom küreleri görüntüsünün gerçek olmadığı ortaya çıkıyor.

O zaman, kesintili ve tane tane olan atom-boşluk kavramı yerine, az önce sözünü ettiğimiz İslam bilginlerinin söylediği; genişleyen, kapsayan (diffuse [2] ) ve sürekli olan  bir maddi varlık âlemi ortaya çıkmıyor mu? Bu yüzden soruyoruz atomun içi dışı farklı mı diye.

[1] McGinnis, Jon, “Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2015 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL = <https://plato.stanford.edu/archives/fall2015/entries/arabic-islamic-natural/>.

[2] William B. Jensen, “Four Centuries of Atomic Theory”, Atoms in Chemistry, 2010

Sevebilirsin...

2 Yanıt

  1. Semahat Yüksel dedi ki:

    Teşekkürler Alper Bey, elinize sağlık.
    Yorum yapacak bilgiye sahip değilim, ama artık aktüel sayılan bir konuda farklı bir bakış açısı ile bilgi edindim.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir